The IMMERSE blog

Please follow our Twitter account @Immerse_Project to stay tuned.

Een kijkje in de zwarte doos
— Procesevaluatie

“Wat veroorzaakt specifieke symptomen?” “Hoe kunnen we deze gericht aanpakken en verbeteren?”
Als promovendus en psychotherapeut in opleiding word ik voortdurend geconfronteerd met dit soort vragen. Deze nieuwsgierigheid was ook de reden waarom ik psychologie ben gaan studeren—een wetenschap die zich toelegt op het begrijpen, verklaren en voorspellen van menselijk gedrag en beleving. Van de vroege dagen van het behaviorisme tot aan moderne psychotherapeutische modellen is de discipline voortdurend geëvolueerd in haar streven om het onzichtbare zichtbaar te maken.

B.F. Skinner, een van de invloedrijkste denkers binnen het behaviorisme, stelde: “we undertake to predict and control the behavior of the individual organism” (B.F. Skinner, 1953). Behavioristen richtten zich op observeerbaar gedrag – stimulus erin, respons eruit. De interne werking van de geest werd gezien als een “black box”: onbereikbaar, onzichtbaar en dus niet meetbaar. Klassieke experimenten, zoals Pavlovs honden die gingen kwijlen bij het horen van een bel, onderstreepten dit stimulus-responsmodel en vormden de basis voor de eerste golf van cognitieve gedragstherapie (CGT), die zich richtte op conditionering en gedragsmatige exposuretechnieken.

Later luidde een tweede golf van CGT een verschuiving in: een poging om die zwarte doos te openen. Cognitieve processen kwamen centraal te staan. Aaron Beck, bekend als de grondlegger van cognitieve therapie, stelde: “if beliefs do not change, there is no improvement. If beliefs change, symptoms change. Beliefs function as little operational units” (Aaron Beck, 2000). Dit onderstreept het belang van cognitieve processen die nog steeds cruciaal zijn in het huidige begrip van CGT. De focus werd uitgebreid naar gedachten, overtuigingen en interpretaties die emotionele reacties en gedrag aansturen. Of zoals Albert Ellis, een sleutelfiguur in de rationeel-emotieve gedragstherapie, het zei: “You mainly feel the way you think.” (Albert Ellis, 2001).

De derde golf van CGT bracht emoties op de voorgrond en integreerde concepten zoals mindfulness, acceptatie en waardegerichte benaderingen (Gilbert, 2009, 2013; Hayes et al., 2004). Naarmate het onderzoek zich verder ontwikkelt, evolueren ook psychotherapeutische modellen en interventies, waaronder nieuwe CGT-benaderingen zoals procesgerichte therapie (Hofmann & Hayes, 2019). We proberen nog steeds ons begrip van de zwarte doos te verbeteren—de interne werking van de geest helderder in beeld te krijgen. Om effectieve interventies te kunnen ontwikkelen, moeten we psychologische processen begrijpen, sleutelmechanismen van verandering identificeren en blootleggen wat werkt in therapie en waarom – een complex vraagstuk!

In de afgelopen jaren, met de opkomst van digitale methoden, groeit de belangstelling voor digitale interventies. Dit is deels te verklaren door de kloof tussen vraag en aanbod in de geestelijke gezondheidszorg, maar ook vanwege de mogelijkheid om therapie buiten de sessies aan te bieden (Reininghaus & Myin-Germeys, 2023). Digitale interventies vormen een veelbelovende nieuwe richting voor psychotherapie en onderzoek en bieden nieuwe manieren om zorg te onderzoeken en te leveren. Binnen het IMMERSE-project is een digitale mobiele mentale gezondheidsinterventie (DMMH) ontwikkeld met als doel om gedetailleerd onderzoek te doen naar bereik, effectiviteit, adoptie, implementatie en borging, evenals naar contextuele factoren, processen en kosten van het implementeren van ESM-gebaseerde monitoring, rapportage en feedback in de reguliere GGZ in vier Europese landen (België, Duitsland, Schotland, Slowakije). IMMERSE bestaat uit een parallelle, geblindeerde, multicenter cluster-gerandomiseerde gecontroleerde trial, evenals een proces- en economische evaluatie (Reininghaus et al., 2024).

Als onderdeel van de procesevaluatie worden kwalitatieve, semi-gestructureerde interviews afgenomen bij cliënten, behandelaren en managers/systeembeheerders. Door de stemmen van deze drie belangrijke belanghebbenden te verzamelen, krijgen we een duidelijker beeld van hoe digitale interventies worden gebruikt, ervaren en geïntegreerd in het dagelijks leven. Het combineren van een kwantitatieve en kwalitatieve bril helpt ons onze aanpak te verfijnen, relevantie te waarborgen en effectiviteit te verbeteren. Het biedt inzicht in hoe mensen zich verhouden tot digitale hulpmiddelen, wat maakt dat ze betrokken blijven of afhaken, en hoe therapeutische mechanismen zich in het echte leven ontvouwen – het helpt ons te verkennen wat werkt, voor wie, in welk opzicht, in welke mate, in welke contexten, en hoe (Westhorp et al., 2011).

Dit alles vormt samen de kern van mijn promotieonderzoek – het analyseren van mechanismen en processen binnen digitale, ESM-gebaseerde mentale gezondheidsinterventies met als doel relevante veranderingsmechanismen te identificeren en manieren te vinden om deze gericht aan te pakken, wat eigenlijk niet ver afstaat van mijn oorspronkelijke vragen. IMMERSE is voor mij een bijzonder interessant project, omdat het waardevolle en diverse inzichten biedt in een digitale mentale gezondheidsinterventie en de implementatie ervan in de reguliere zorg, waarbij ook de stemmen van de deelnemers en hun persoonlijke ervaringen worden meegenomen. Psychotherapie begrijpen betekent het proces begrijpen – niet alleen de uitkomsten. We willen ons begrip van de interventie verbeteren door middel van deze diepgaande inzichten in geleefde ervaring – om zo een diepere blik in de zwarte doos te werpen.

Referenties

Gilbert, P. (2009). Introducing compassion-focused therapy. Adv Psychiatr Treat, 15, 199-208. https://doi.org/https://doi.org/10.1192/apt.bp.107.005264

Gilbert, P. (2013). Compassion Focused Therapy (Vol. 3). Junfermann.

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Strosahl, K. (2004). A practical guide to acceptance and commitment therapy. Springer Science & Business Media.

Hofmann, S. G., & Hayes, S. C. (2019). The future of intervention science: Process-based therapy. Clinical Psychological Science, 7(1), 37-50.

Reininghaus, U., & Myin-Germeys, I. (2023). Mental Health Reform, Ecological Translation and the Future of Public Mental Healthcare. In M. Wensing & C. Ullrich (Eds.), Foundations of Health Services Research: Principles, Methods, and Topics (pp. 223-233). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-29998-8_18

Reininghaus, U., Schwannauer, M., Barne, I., Beames, J. R., Bonnier, R. A., Brenner, M., Breznoščáková, D., Dančík, D., De Allegri, M., Di Folco, S., Durstewitz, D., Gugel, J., Hajdúk, M., Heretik, A., Izáková, Ľ., Katreniakova, Z., Kiekens, G., Koppe, G., Kurilla, A.,…Schick, A. (2024). Strategies, processes, outcomes, and costs of implementing experience sampling-based monitoring in routine mental health care in four European countries: study protocol for the IMMERSE effectiveness-implementation study. BMC Psychiatry, 24(1), 465. https://doi.org/10.1186/s12888-024-05839-4

Westhorp, G., Prins, E., Kusters, C., Hultink, M., Guijt, I., & Brouwers, J. (2011). Realist evaluation: an overview.